✍مقدمه
تاریخ مقاومت ایران در برابر استعمار غرب، از تنگه هرمز و رویارویی با ناوگان پرتغال آغاز شد؛ جایی که نام یک دولتمرد و استراتژیست بزرگ ایرانی در تاریخ درخشید: خواجه عطا. او در کسوت وزارت و فرمانروایی هرمز، زمانی که نیروی دریایی مجهز پرتغال به فرماندهی «آلبوکرک» خلیج فارس را به آتش کشید، نه‌تنها دست از مقاومت نکشید، بلکه با شجاعت نظامی و نبوغ دیپلماتیک توانست متجاوزان اروپایی را زمین‌گیر کند. در این اپیزود از مجموعه پادکست‌های تاریخی رادیو مناهج، روایتی جذاب و مستند از زندگی، تدابیر و نبردهای خواجه عطا در برابر هجوم استعمارگران به تصویر کشیده شده است.
📝سرفصل‌ها و مباحث مطرح‌شده در این پادکست
در این پادکست به زوایای کمترشنیده‌شده از ایستادگی هرمز پرداخته می‌شود:
تدابیر دفاعی پیش از تهاجم: اقدامات و آمادگی‌های خواجه عطا پیش از هجوم همه‌جانبه پرتغالی‌ها به خلیج فارس. راهزنی دریایی در کرانه‌های جنوب: ماجرای تجاوز ناوگان پرتغال به کشتی‌های تجاری و ناوگان بومی هرمز. تقابل نظامی با مهاجمان: بررسی کیفیت نبرد نیروهای بومی تحت هدایت خواجه عطا در برابر قدرت آتش توپخانه پرتغال. دیپلماسی مقاومت: اقدامات سیاسی و مانورهای هوشمندانه خواجه عطا برای مهار نفوذ استعمارگران. شاهکار تفرقه‌افکنی میان دشمن: خواجه عطا چگونه با شکاف‌انداختن میان فرماندهان پرتغالی، آن‌ها را ناچار به عقب‌نشینی به سوی هند کرد؟ آغاز عصر سلطه ۱۲۰ ساله: بازگشت مجدد نیروهای پرتغالی به منطقه و ریشه‌های اشغال طولانی‌مدت خلیج فارس.
🤝 سهم شما در احیای هویت و آگاهی تاریخی:
مستندسازی زندگی قهرمانان ملی و بازخوانی تاریخ نبردهای ایران، پروژه‌ای مستقل و متکی به پژوهش‌های مستند است. همراهی شما به تولید محتواهای عمیق‌تر و تداوم مسیر آگاهی‌بخشی کمک می‌کند: درگاه پرداخت مستقیم و امن اینترنتی:
شماره کارت جهت واریز حمایت‌های مردمی و فرهنگی: ۶۰۳۷-۹۹۷۷-۵۰۰۱-۶۳۱۴
اسناد خط به خط سرگذشت خواجه عطا:
- خواجه عطا محرم و مشاور توران شاه دوم
Castanheda, E., Historia do descobrimento e conquista da India pelos Portugueses, Coimbra, 1924, II/59, p. 340
- حکومت خواجه عطا بر قلهات (همان)
- نشاندن شاهزاده نابینا بر تخت هرمز
Temple, R. C., The Itinerary of Ludovico di Varthema, London, 1928, p. 34
- پادشاهی کودکی ده دوازده ساله بر هرمز
Sousa, Faria, The Portuguese Asia, translated by John Stevense, London, 1695, I/2, p. 129
- مصادره کشتی های هرمز
Barros, Joao, De Asia, Lisbon, 1777, I/8, p. 339
- در گزارش پرتغالی‌ها هست که حاکم واقعی هرمز خواجه عطاست
Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p.105
7.ماموریت آلمیدا برای ایجاد شبکه بازرگانی
Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p. 107
- نامه های نائب السلطنه هند به حاکمان هرمز ( قائم‌مقامی، جهانگیر، «اسناد فارسی، عربی و ترکی در آرشیو پرتغال»، مجموعه مقالات اولین سمینار خلیج فارس، وزارت امور خارجهٔ ایران، تهران، ۱۳۶۹، سند شمارهٔ یک و دو)
- تهاجم پرتغال به هفت کشتی هرمز و توقیف کشتی ها توسط خواجه عطا
Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p107
- آمادگی خواجه عطا برای تقابل با پرتغالی‌ها
Sousa, Faria, The Portuguese Asia, translated by John Stevense, London, 1695, I/2, p. 129
- شکست ایران در برابر پرتغال
Barbosa, Duarte, A Description of the Coast of Africa and Malabar, translated by Henry E. J. Stanley, London, 1866, p. 46.
- مقصر شکست هرمز از نگاه خواجه عطا
Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p124
- خدعه خواجه عطا در مذاکرات
Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p125
- قرارداد هرمز و پرتغال
اصل این قرارداد مفقود شده است و موادی از آن توسط «ویلسون»، «آوبن» و «قائم‌مقامی» ثبت شده است؛ متن مورد اشاره از مقالهٔ قائم‌مقامی گرفته شده است.
- کارشکنی خواجه عطا در اجرای توافقنامه ( هاولی، دونالد، دریای پارس و سرزمین‌های سواحل متصالحه، ترجمهٔ حسن زنگنه، نشر همسایه، قم، ۱۳۷۷، ص ۱۰۹)
- اختلاف شدید بین فرماندهان پرتغالی ( Aubin, Jean, “Gojeatar et Albuquerque”, Mare Luso Indicum, Paris, 1971, p127)
- لغو قرارداد از طرف خواجه عطا
Sousa, Faria, The Portuguese Asia, translated by John Stevense, London, 1695, I/2, p. 133
- بازگشت فرماندهان به طرف هند
Sousa, Faria, The Portuguese Asia, translated by John Stevense, London, 1695, I/2, p. 134
معرفی کتاب ها و مقالات انگلیسی و پرتغالی:
1.The Portugues Asia; or, The History of the Discovery and Conquest of India by the Portugues
کتاب «آسیای پرتغالی»، نوشتۀ مانوئل دِ فاریا ای سوزا، روایتی از سفرهای دریایی، فتوحات و گسترش نفوذ پرتغالی‌ها در آسیاست. این اثر با شرح نبردها، محاصره‌ها و مناسبات پرتغالی‌ها با حکومت‌های منطقه، تصویری از رقابت‌های سیاسی و تجاری در مسیرهای دریایی شرق ارائه می‌دهد. با وجود تمرکز عنوان فرعی کتاب بر فتح هند، دامنۀ روایت آن از سواحل آفریقا تا شرق آسیا گسترده است و برای مطالعات تاریخ اقیانوس هند و خلیج فارس اهمیت دارد. البته گزارش‌های کتاب، با توجه به نگاه پرتغالی‌محور نویسنده، باید در کنار دیگر منابع تاریخی بررسی شوند. ترجمۀ انگلیسی این اثر به قلم جان استیونز در سال ۱۶۹۵ میلادی در لندن، در سه جلد منتشر شد.
2.Khwaja Attar and Albuquerque
مقالۀ «خواجه عطار و آلبوکرک»، نوشتۀ ژان اوبن، پژوهشی دربارۀ مناسبات پرتغالی‌ها با حکومت هرمز در آغاز سدۀ شانزدهم میلادی است. این اثر با محوریت خواجه عطار و آلفونسو دِ آلبوکرک، به بررسی کشمکش‌های سیاسی و شیوه‌های پیشبرد قدرت پرتغالی‌ها در منطقه می‌پردازد و برای پژوهش دربارۀ تاریخ هرمز و حضور پرتغالی‌ها در خلیج فارس اهمیت دارد.
مقاله در سال ۱۹۷۱ در نشریۀ Mare Luso-Indicum، صفحات ۹۹ تا ۱۳۴ منتشر شده است.
عنوان:
Khwaja Attar and Albuquerque
• مشخصات نشریه در گوگل‌بوکس
3.A Description of the Coasts of East Africa and Malabar in the Beginning of the Sixteenth Century
کتاب «توصیف سواحل شرق آفریقا و مالابار در آغاز سدۀ شانزدهم»، نوشتۀ دوارته باربوسا، گزارشی تاریخی و جغرافیایی از سرزمین‌ها و بنادر حوزۀ اقیانوس هند است. نویسنده، که از پرتغالی‌های حاضر در آسیا بود، به توصیف تجارت، کالاها، آداب‌ورسوم و اوضاع اجتماعی و سیاسی مناطق مختلف می‌پردازد. این اثر برای مطالعۀ شبکۀ بازرگانی دریایی و شناخت بنادر، از جمله هرمز، در آغاز گسترش نفوذ پرتغالی‌ها اهمیت دارد. ترجمۀ انگلیسی آن به قلم هنری ادوارد جان استنلی در سال ۱۸۶۶ در لندن، توسط انجمن هاکلویت منتشر شد.
لینک متن کامل
• مطالعۀ آنلاین و دریافت نسخه در پروژهٔ گوتنبرگ
4.History of the Discovery and Conquest of India by the Portuguese
کتاب «تاریخ کشف و فتح هند به‌دست پرتغالی‌ها»، نوشتۀ فرنائو لوپس دِ کاستانهدا، از تاریخ‌نگاری‌های مهم پرتغالی در سدۀ شانزدهم میلادی است. این اثر به شرح سفرهای دریایی، لشکرکشی‌ها و گسترش قدرت پرتغالی‌ها در مشرق‌زمین می‌پردازد و برای پژوهش دربارۀ تاریخ اقیانوس هند و حضور پرتغالی‌ها در هند و خلیج فارس اهمیت دارد. چاپ مورد اشارۀ شما از مجموعۀ منتشرشده در کویمبرا، طی سال‌های ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۳، با بازبینی و یادداشت‌های پدرو دِ آزودو است.</
عنوان پرتغالی:
História do Descobrimento e Conquista da Índia pelos Portugueses
ترجمۀ انگلیسی عنوان:
History of the Discovery and Conquest of India by the Portuguese
لینک نسخۀ دیجیتال
مشاهدهٔ اثر در کتابخانۀ ملی پرتغال — چاپ کویمبرا، ۱۹۲۴–۱۹۳۳
5.The Itinerary of Ludovico di Varthema of Bologna from 1502 to 1508
کتاب «سفرنامۀ لودوویکو دی وارتما از بولونیا، از ۱۵۰۲ تا ۱۵۰۸»، روایت سفرهای جهانگردی ایتالیایی به سرزمین‌های شرقی در آغاز سدۀ شانزدهم میلادی است. وارتما در این اثر، مشاهدات خود از شهرها، مسیرهای تجاری، آداب‌ورسوم و زندگی مردم را شرح می‌دهد. گزارش‌های او برای مطالعۀ تاریخ سرزمین‌های پیرامون اقیانوس هند، شبه‌جزیرۀ عربستان و مناسبات بازرگانی آن دوره اهمیت دارد. چاپ مورد استناد شما در سال ۱۹۲۸ توسط انتشارات آرگونات در لندن، با مقدمۀ سر ریچارد کارناک تمپل منتشر شده است.
عنوان انگلیسی
The Itinerary of Ludovico di Varthema of Bologna from 1502 to 1508
لینک دسترسی
• نسخۀ دیجیتال در آرشیو اینترنت
• مشخصات چاپ ۱۹۲۸ در هاتی‌تراست
