– اعتراض علامه طباطبایی به مفسرین قرآن که چرا بحث بسیار مهم شیطان را به خوبی مطرح نکرده اند.
ترجمه تفسیر المیزان، ج8، ص42و43.
[اشاره به اهمال و قصور مفسرین در بحث از شیطان و شناختن او]
آیا تعجب در این است که ما چنین بحثى را عنوان کردیم و یا در این است که چرا مفسرین تا کنون اسمى از آن نبرده‏اند؟ و اگر هم احیانا متعرض آن شده‏اند به پیروى از روشى که دانشمندان صدر اول اسلام داشته‏اند تنها متعرض اشکالاتى شده‏اند که مردم عوام در برخورد با آیات این داستان متوجه آن مى‏شوند، و در این چهار دیوارى هر طایفه‏اى بر آنچه فهمیده استدلال و جنگ و جدال کرده و فهم طایفه دیگر را تخطئه نموده بر آن ایراد کرده و به شمارش اشکالات مربوط به داستان پرداخته است…
اهمال و کوتاهى مفسرین در این موضوع جدى و حقیقى، و بى بند و بارى آنها در اشکال و جواب به حدى رسید که در جواب از این اشکالات بعضى از آنان به خود جرأت دادند که بگویند مقصود از آدم در این داستان آدم نوعى است، و داستان یک داستان خیالى محض است‏. و یا بگویند مقصود از ابلیس قوه‏اى است که آدمى را به شر و فساد دعوت مى‏کند و یا بگویند صدور فعل قبیح از خداوند جایز است، و همه گناهان از ناحیه خود او است. و او است که آنچه را خودش درست کرده خراب مى‏کند، و بطور کلى، خوب آن چیزى است که او بخواهد و به آن امر کند و بد آن چیزى است که او از آن نهى کند. و یا بگویند اصلا آدم از زمره پیغمبران نبوده و یا بطور کلى انبیا معصوم از گناه نیستند، و یا قبل از بعثت معصوم نیستند و آدم آن موقع که نافرمانى کرد مبعوث نشده بود و یا بگویند همه این صحنه‏ها براى امتحان بوده است‏!

– انسان می تواند به جایی برسد که هرچه خواست ببیند و بشنود و خدا بشود چشم و گوش او و او بشود چشم و گوش خدا (کافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص353، حدیث قرب فرائض و نوافل.
عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: … وَ مَا یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِشَیْ‏ءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّافِلَهِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ کُنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَإِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ

– ابلیس به تصریح قرآن از جن هست و به هیچ وجه فرشته نیست: فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونی‏ وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمینَ بَدَلاً (کهف/50) همچنین در این آیه ابلیس جنس خود را از آتش می‌داند که مشخص می‌شود فرشته نیست: قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ (سوره اعراف(7)، آیه12).

– جنیان نسل دارند و زن و مرد دارند: یعوذون برجال من الجن، (سوره جن(72) آیه 6)؛ اَفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونی‏ وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمینَ بَدَلاً، (سوره کهف(18)، آیه 50).

– جن به طور عادی دیده نمی‌شود و نامرئی است؛ إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیاطینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ، (سوره اعراف(7)، آیه 27)

– حرکات شیطان بسیار سریع است و می تواند به سرعت در آسمانها هم حرکت کند وحفظناها من کل شیطان رجیم؛ الا من استرق السمع فاتبعه شهاب مبین (حجر(15)، آیه17و18).

– نام اصلی شیطان در بعضی روایات حارث ذکر شده است: ُ وَ سَأَلَهُ عَنِ اسْمِ إِبْلِیسَ مَا کَانَ فِی السَّمَاءِ قَالَ کَانَ اسْمُهُ الْحَارِث‏ (عیون اخبارالرضا، ج1، ص242)

– اینکه گفته می‌شود شیطان قبل از نافرمانی فرشته ای بود به نام عزازیل سند مهمی ندارد.

– روایت مهم ابن ابی عمیر درباره حکومت شیطان در زمین و انقراض برخی موجودات قبل خلقت انسان؛ این روایت نشان می‌دهد شیطان درون ناپاکی داشت و از قبل خلقت انسان نشانه های کفر درونش موجود بود؛
همچنین این روایت بیان می‌کند خود شیطان ولایت فرشتگان را پذیرفته بود و در گروه آنان محسوب می‌شد و به قدری عبادت می‌کرد که فرشتگان گمان کردند شیطان هم کاملا جزء آنان است:
فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ سُئِلَ عَمَّا نَدَبَ اللَّهُ الْخَلْقَ إِلَیْهِ أَ دَخَلَ فِیهِ الضَّلَالَهُ قَالَ نَعَمْ وَ الْکَافِرُونَ دَخَلُوا فِیهِ- لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِکَهَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ فَدَخَلَ فِی أَمْرِهِ الْمَلَائِکَهُ وَ إِبْلِیسُ فَإِنَّ إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْمَلَائِکَهِ فِی السَّمَاءِ یَعْبُدُ اللَّهَ- وَ کَانَتْ. الْمَلَائِکَهُ تَظُنُّ أَنَّهُ مِنْهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ مِنْهُمْ- فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَهَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ ع أَخْرَجَ مَا کَانَ فِی قَلْبِ إِبْلِیسَ مِنَ الْحَسَدِ- فَعَلِمَ الْمَلَائِکَهُ عِنْدَ ذَلِکَ أَنَّ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِثْلَهُمْ- فَقِیلَ لَهُ (ع) فَکَیْفَ وَقَعَ الْأَمْرُ عَلَى إِبْلِیسَ وَ إِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَهَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ فَقَالَ کَانَ إِبْلِیسُ مِنْهُمْ بِالْوَلَاءِ
وَ لَمْ یَکُنْ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِکَهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً قَبْلَ آدَمَ وَ کَانَ إِبْلِیسُ مِنْهُمْ- حَاکِماً فِی الْأَرْضِ فَعَتَوْا وَ أَفْسَدُوا وَ سَفَکُوا الدِّمَاءَ- فَبَعَثَ اللَّهُ الْمَلَائِکَهَ فَقَتَلُوهُمْ- وَ أَسَرُوا إِبْلِیسَ وَ رَفَعُوهُ إِلَى السَّمَاءِ وَ کَانَ مَعَ الْمَلَائِکَهِ- یَعْبُدُ اللَّهَ إِلَى أَنْ خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى آدَمَ ع. تفسیر القمی، ج‏1، ص35.

– شیطان 6هزار سال عبادت کرده بود که مشخص نیست از سالهای دنیایی یا اخرتی بود (نهج البلاغه خطبه 192 (قاصعه))
فَاعْتَبِرُوا بِمَا کَانَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ بِإِبْلِیسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِیلَ وَ جَهْدَهُ الْجَهِیدَ وَ کَانَ قَدْ عَبَدَ اللَّهَ سِتَّهَ آلَافِ سَنَهٍ لَا یُدْرَى أَ مِنْ سِنِی الدُّنْیَا أَمْ مِنْ سِنِی الْآخِرَهِ عَنْ کِبْرِ سَاعَهٍ وَاحِدَهٍ

– شیطان کفر پوشیده و پنهان داشت. (تفسیر تسنیم، ج3، ص281-285).

– روایتی که میگوید خدا وقتی بدن انسان را از خاک افریده بود و هنوز روح آدم به بدن زمینی اش ملحق نشده بود و اصلا جریان جانشینی مطرح نبود، بدن بی روح آدم در زمین بود. چهل سال ابلیس وقتی این بدن را می‌دید می‌گفت اگر خدا هم دستور بدهد سجده نمیکنم! یعنی حتی قبل از دستور سجده بنای مخالفت را داشت:
فَحَدَّثَنِی أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ [أَبِی‏] مِقْدَامٍ عَنْ ثَابِتٍ الْحَذَّاءِ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَجَدْنَاهُ هَذَا فِی کِتَابِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع‏
… فَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ فَبَقِیَ أَرْبَعِینَ‏ سَنَهً مُصَوَّراً- فَکَانَ یَمُرُّ بِهِ إِبْلِیسُ اللَّعِینُ فَیَقُولُ لِأَمْرِ مَا خُلِقْتَ فَقَالَ الْعَالِمُ علیه‌السلام فَقَالَ إِبْلِیسُ لَئِنْ أَمَرَنِی اللَّهُ بِالسُّجُودِ لِهَذَا لَأَعْصِیَنَّهُ (تفسیر القمی، ج‏، ص41).

– گفتگوی کامل خدا با ابلیس در سوره اعراف(7):
وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدینَ (11)
قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ (12)
قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرینَ (13)
قالَ أَنْظِرْنی‏ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (14)
قالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ (15)
قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی‏ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ (16)
ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرینَ (17)
قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعینَ (18)

– گفتگوی کامل خدا با ابلیس در سوره حجر(15):
فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی‏ فَقَعُوا لَهُ ساجِدینَ (29)
فَسَجَدَ الْمَلائِکَهُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30)
إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدینَ (31)
قالَ یا إِبْلیسُ ما لَکَ أَلاَّ تَکُونَ مَعَ السَّاجِدینَ (32)
قالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33)
قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجیمٌ (34)
وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَهَ إِلى‏ یَوْمِ الدِّینِ (35)
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنی‏ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (36)
قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ (37)
إِلى‏ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (38)
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنی‏ لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ (39)
إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ (40)
قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقیمٌ (41)
إِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوینَ (42)
وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعینَ (43)

– گفتگوی کامل خدا با شیطان در سوره ص(38):
قالَ یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالینَ (75)
قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ (76)
قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجیمٌ (77)
وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتی‏ إِلى‏ یَوْمِ الدِّینِ (78)
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنی‏ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (79)
قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ (80)
إِلى‏ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (81)
قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ (82)
إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ (83)
قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ (84)
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعینَ (85)

– شیطان استکبار داشت و از کافرین بود، اولین ویژگی مهم شیطان استکبار اوست:
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ (سوره بقره(2)، آیه34)

– منظور از آفرینش انسان با دو دست خدا که در سوره ص مطرح شده است چیست؟ امام رضا علیه السلام:
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَاصِمٍ الْکُلَیْنِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ‏ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدَهَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِیسَ‏ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَ‏ قَالَ ع یَعْنِی بِقُدْرَتِی وَ قُوَّتِی. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص120).

– معنای آفرینش انسان با دو دست خدا در شرح دعای سحر امام خمینی:
قال العارف الکامل کمال الدین عبد الرزاق الکاشانی فی تأویلاته: «الانسان هو الکون الجامع الحاصر لجمیع مراتب الوجود. فربُّه الذی اوجده فأفاض علیه کماله هو الذات باعتبار جمیع الاسماء بحسب البدایه، المعبّر عنه باللّه؛ و لهذا قال تعالى: (ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ ص75 ‌) بالمتقابلین من اللطف و القهر و الجمال و الجلال الشاملین لجمیعها.» انتهى بعین الفاظه. 7 فالمتکفّل لعوده من اسفل السافلین، و استرجاعه من الهاویه المظلمه إلى دار کرامته و امانه، و اخراجه من الظلمات الى النور، و حفظه من قطّاع طریقه فی السلوک هو اللّه؛ کما قال تعالى: (اَللّهُ وَلِیُّ اَلَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُماتِ إِلَى اَلنُّورِ) فالسالک فی سلوکه بقدم المعرفه الى اللّه، بمنزله مسافر یسافر فی الطریق الموحش المظلم الى حبیبه. و الشیطان قاطع الطریق فی هذا المسلک، و اللّه تعالى هو الحافظ باسمه الجامع المحیط. فلا بد للداعی و السالک من التوسل و التضرع الى حافظه و مربّیه بقوله «اللهم» أو «یا اللّه». و هذا سرّ تصدّر اکثر الادعیه به. و ان کان التمسک بسائر الاسماء الالهیه ایضاً حسناً بنظر آخر، و هو استهلاک التعینات الأسمائیه و الصفاتیه فی احدیه الجمع؛ على ما سیجیء فی سر الرجوع عن اثبات الافضلیه فی فقرات الدعاء الى قوله «و کل بهائک بهی. (شرح الدعاء السحر، ص8و9).

– روایت مهم امام صادق از پیشنهاد شیطان به خدا: شیطان گفت اگر همین سجده را به من تخفیف دهی عبادتی کنم که همه مبهوت شوند، خدا پاسخ داد من دوست دارم جوری که خودم صلاح می‌دانم عبادت شوم نه آنطور که تو صلاح می‌دانی!
قَالَ الصَّادِقُ ع فَأَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ وَ اسْتَکْبَرَ وَ الِاسْتِکْبَارُ هُوَ أَوَّلُ مَعْصِیَهٍ عُصِیَ اللَّهُ بِهَا- قَالَ فَقَالَ إِبْلِیسُ یَا رَبِّ اعْفُنِی مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ ع وَ أَنَا أَعْبُدُکَ عِبَادَهً لَمْ یَعْبُدْکَهَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ- قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى لَا حَاجَهَ لِی إِلَى عِبَادَتِکَ- إِنَّمَا أُرِیدُ أَنْ أُعْبَدَ مِنْ حَیْثُ أُرِیدُ لَا مِنْ حَیْثُ تُرِیدُ- فَأَبَى أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى «فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلى‏ یَوْمِ الدِّینِ» (تفسیر قمی، ج1، ص42).

– خدا درخواست زیرکانه شیطان را رد کرد و تا قیامت به او مهلت نداد (تفسیر تسنیم، ج28، ص219).

– بیان علامه طباطبایی از 4جهتی که شیطان برای فریب انسان استفاده می کند؛ مقصود از این چهار جهت چیست؟
ترجمه تفسیر المیزان، ج8، ص36و37.
[مقصود از پیش رو، پشت سر، سمت راست و چپ، که شیطان گفته است از این چهار سو به سراغ بندگان خدا مى‏رود]
و جمله‏” ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ” (اعراف(7)، 17) بیان نقشه و کارهاى او است، مى‏گوید: ناگهان بندگان تو را از چهار طرف محاصره مى‏کنم تا از راهت بدربرم. و چون راه خدا امرى است معنوى ناگزیر مقصود از جهات چهارگانه نیز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسى.
از آیه‏” یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلَّا غُرُوراً” (نساء(4)، 120) و آیه‏” إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ” (آل‌عمران(3)، 175) و آیه‏” وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ” (بقره(2)، 168 و 208) و آیه‏” الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ”(بقره(2)، 268). نیز مى‏توان در این باره چیزهایى فهمید، و از آن استفاده کرد که مقصود از” مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ‏ جلو رویشان” حوادثى است که در زندگى براى آدمى پیش مى‏آید، حوادثى که خوشایند و مطابق آمال و آرزوهاى او یا ناگوار و مایه کدورت عیش او است، چون ابلیس در هر دو حال کار خود را مى‏کند. و مراد از” خلف پشت سر” اولاد و اعقاب او است، چون انسان نسبت به آینده اولادش نیز آمال و آرزوها دارد، و در باره آنها از پاره‏اى مکاره مى‏اندیشد. آرى، انسان بقا و سعادت اولاد را بقاء و سعادت خود مى‏داند، از خوشبختى آنان خوشنود و از ناراحتى‏شان مکدر و متالم مى‏شود. انسان هر چه از حلال و حرام دارد همه را براى اولاد خود مى‏خواهد و تا بتواند آتیه آنان را تامین نموده، و چه بسا خود را در این راه به هلاکت مى‏اندازد.
و مقصود از سمت راست که سمت مبارک و نیرومند آدمى است سعادت و دین او است. و” آمدن شیطان از دست راست” به این معنا است که وى آدمى را از راه دیندارى بى‏دین مى‏کند، و او را در بعضى از امور دینى وادار به افراط نموده به چیزهایى که خداوند از آدمى نخواسته تکلیف مى‏کند. و این همان ضلالتى است که خداوند آن را” اتباع خطوات الشیطان” نام نهاده است.
و منظور از” سمت چپ” بى‏دینى مى‏باشد، به این معنا که فحشا و منکرات را در نظر
آدمى جلوه داده وى را به ارتکاب معاصى و آلودگى به گناهان و پیروى هواى نفس و شهوات وادار مى‏سازد.

– هیچ چیز مثل نماز شیطان را بیچاره نمی‌کند!
عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ وَرَدَ عَلَیْهِ فِیمَا وَرَدَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِیِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ‏ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنَ الصَّلَاهِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا فَلَئِنْ کَانَ کَمَا یَقُولُ النَّاسُ إِنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ وَ تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ فَمَا أُرْغِمَ أَنْفُ الشَّیْطَانِ بِشَیْ‏ءٍ أَفْضَلَ مِنَ الصَّلَاهِ فَصَلِّهَا وَ أَرْغِمْ أَنْفَ الشَّیْطَانِ‏. (من لا یحضره الفقیه، ج‏، ص498).

– شیطان با انسان مثل حیوانات رفتار می‌کند و افسار می‌زند، وعده پوچ می‌دهد و با گروه خود انسان را گمراه می‌کند:
قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَهِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاَّ قَلیلاً (62) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (63) وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (64)، آیات سوره اسراء (17).

– تمام شدن مهلت شیطان پس از ظهور!
سألت أبا عبد الله ع عن قول إبلیس: «رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلى‌ یَوْمِ یُبْعَثُونَ- قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلى‌ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‌»…
إن الله أنظره إلى یوم یبعث فیه قائمنا فإذا بعث الله قائمنا کان فی مسجد الکوفه و جاء إبلیس حتى یجثو بین یدیه على رکبتیه‌ فیقول: یا ویله من هذا الیوم- فیأخذ بناصیته فیضرب عنقه- فذلک الیوم هو الوقت المعلوم‌(تفسیر العیاشی ؛ ج‌2 ؛ ص)242

– شعر زیبای سعدی درباره رابطه ما با شیطان (بوستان سعدی، باب 9 در توبه و راه صواب بخش 12)
نه ابلیس در حق ما طعنه زد
                         کز اینان نیاید بجز کار بد؟

فغان از بدى‌ها که در نفس ماست‌
                         که ترسم شود ظن ابلیس‌ راست‌

چو ملعون پسند آمدش قهر ما،
                         خدایش بینداخت از بهر ما

کجا سر برآریم ازین عار و ننگ،
                 که با او به صلحیم و با حق به جنگ‌

نظر، دوست نادر کند سوى تو،
                          چو در روى دشمن بود روى تو

گرت دوست باید کزو برخورى،
                         نباید که فرمان دشمن برى‌

روا دارد از دوست بیگانگى،
                          که دشمن گزیند به همخانگى‌

ندانى؟ که کمتر نهد دوست پاى،
                        چو بیند که دشمن بود در سراى‌